२०७८, ६ बैशाख सोमबार
Nepal 1:37:26 pm
Trending
#काेराेना अविश्वासको प्रस्ताव एमसीसी कर्णाली प्रदेश काेराेना केपी शर्मा ओली कोरोना कोरोना खोप कोरोना भाइरस कोरोना संक्रमण कोरोना संक्रमित जनता समाजवादी पार्टी नवीन्द्रराज जोशी नेकपा एमाले नेकपा माओवादी केन्द्र नेत्रविक्रम चन्द विप्लव नेपाल पत्रकार महासंघ नेपाली कांग्रेस पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड प्रकाशमान सिंह प्रचण्ड प्रचण्ड-नेपाल प्रतिनिधिसभा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली बाबुराम भट्टराई भारत भीम रावल महन्थ ठाकुर महेन्द्रबहादुर शाही माओवादी केन्द्र माधवकुमार नेपाल माधव कुमार नेपाल मेलम्ची मेलम्चीको पानी मौसम मौसम पूर्वानुमान महाशाखा वायु प्रदूषण शेरबहादुर देउवा संसद पुनर्स्थापना संसद विघटन संसदीय दल सर्वदलीय बैठक सर्वाेच्च अदालत सर्वोच्च अदालत सूर्य थापा
के हो पोष्टपार्टम डिप्रेशन ? यस्ता छन् लक्षणहरु
महालक्ष्मी आचार्य
२०७७ चैत्र २१ शनिबार
  •  
  •  
  •  
  •  

136

पहिलो पटक आमा बनेकी रमिला काखमा रहर लाग्दो बच्चा खेलाउन पाएर अत्यन्त खुसी थिइन् ।

उनीसँगै परिवारका सबै सदस्य खुसी थिए । तर यो खुसी रमिलाको मनमा धेरै दिन टिक्न सकेन ।

उनी भन्छिन्, “बच्चा जन्मेको एक हप्ता पनि नबित्दै एक्कासी मन उदास हुन थाल्यो । बिना कारण रुन मन लाग्ने, अरु बोलेको सुन्दा पनि झिजो लाग्ने, बच्चा स्वस्थ छ तर पनि बच्चालाई केही नराम्रो हुन्छ कि भन्ने मनमा शंका लाग्ने, त्यतिकै डर लाग्ने हुन थाल्यो ।”

यो समस्या रमिलाको मात्र नभई संसारका ८० प्रतिशत महिलामा देखिने समस्या हो ।

बच्चा जन्मेको दुई तीन दिनदेखि दुई तीन हप्तासम्म यस्ता लक्षण धेरै सुत्केरी महिलामा देखिन सक्छ । यसलाई पोष्टपार्टम ब्लुज वा बेबी ब्लुज भनिन्छ ।

यो समस्या केही समयपछि आफैँ ठीक भएर जान्छ । तर कहिलेकाहीँ यो समस्या निकै लामो समयसम्म रही जटिल रुप लिन सक्छ ।

यसलाई सुत्केरी पछिको डिप्रेशन (Post partum Depression) भनिन्छ । तथ्याङ्क अनुसार २० प्रतिशत महिलाहरुमा पोष्ट पार्टम डिप्रेशन हुने गरेको पाइन्छ ।

पोष्ट पार्टम डिप्रेशनका लक्षणहरु

– मन उदास हुन्छ । कुनै पनि कुरामा मन खुसी हुँदैन ।

– बच्चाप्रतिको मोह कम हुँदै जान्छ वा आफ्नो बच्चालाई अरु कसैले केही नराम्रो गर्दैछ भन्ने शंका उत्पन्न हुन्छ र अरुप्रति आशंकित भैरहन्छ ।

– बिनाकारण रुन मन लाग्छ । रुने कारण खोजिरहने र छिनछिनमा रोइरहने प्रवृत्ति हुन्छ ।

– सानो कुरामा पनि चिडिने, रिसाउने, झर्कने हुन्छ ।

– खान मन नगर्ने वा धेरै खाने हुन्छ । धेरै खाइरहे पनि शरीरमा शक्ति हराएको महसुस हुन्छ ।

– निद्रामा गडबडी (धेरै सुत्ने वा निद्रा नै नलाग्ने) हुन सक्छ ।

– आफ्नो बच्चालाई पनि स्याहार गर्न सक्दिनँ । म आमा बन्न योग्य छैन भन्ने भावना मनमा आउन सक्छ ।

– एक्लोपनको महसुस हुन्छ ।

– कसैसँग नबोली एक्लै टोलाएर बस्ने हुन्छ ।

– आफ्नो जीवन आफैँलाई बोझ लाग्न थाल्छ ।

– बच्चालाई हानी गर्ने वा आफ्नो जीवन समाप्त गर्ने (आत्महत्या) सोच मनमा आउन सक्छ ।

यी माथिका लक्षणहरुमध्ये कम्तीमा पनि कुनै पाँचवटा लक्षणहरु दुई हप्तादेखि बढी समयसम्म देखिएमा पोष्टपार्टम डिप्रेशन भएको हुन सक्छ ।

यो समस्या आउनुको पछाडि धेरै कारणहरु हुनसक्छन् । मुख्य रुपमा निम्न दुई कारण लिन सकिन्छ ।

१) शारीरिक कारण : गर्भावस्थाको समयदेखि नै महिलाको शरीरमा विभिन्न परिवर्तन आइरहेको हुन्छ । त्यसमध्ये सबैभन्दा ठूलो मात्रामा हर्मोनको परिवर्तन भएको हुन्छ ।

एस्ट्रोजन र प्रोजेस्टेरोन हर्मोन प्रशवको समयमा अत्याधिक स्राव हुन्छ । यसका साथै थायरोइड तथा कर्टिसोल हर्मोन जस्ता हर्मोन अधिक उत्पादन हुने हुँदा यसको कारणले शरीरमा थकान, सुस्तीपनका साथै मनमा उदासी छाउँछ ।

प्रशवपछि बिस्तारै यी हर्मोनहरुको उत्पादनमा सन्तुलन आउनु पर्ने हो । तर कहिलेकाहीँ सन्तुलन बिग्रन गई सुत्केरी महिला डिप्रेशनको अवस्थामा पुग्न सक्छन् ।

२) संवेगात्मक कारण : प्रशवपछि महिलाको शरीर कमजोर हुन्छ । खानपान तथा आरामको राम्रो व्यवस्था गर्नुपर्छ भन्ने सबैलाई थाहा छ ।

आफ्नो क्षमता अनुसार सबैले यसको प्रबन्ध मिलाएकै हुन्छ । तर सबैभन्दा मुख्य कुरो हर्मोनको परिवर्तनले पैदा गरेको मानसिक तनावको विषयमा सबैलाई जानकारी पनि हुँदैन र त्यस विषयमा जानकारी लिने चासो राखेको पनि पाइन्न ।

महिलालाई सबैभन्दा बढी तनाव हर्मोनको कारणले हुन्छ । त्यसबाहेक आर्थिक कारण, पारिवारिक सम्बन्धको कारण आदिले पनि तनाव बढाउन सक्छ । यही तनाव लामो समयसम्म रहन गएमा त्यसले डिप्रेशनको रुप लिन्छ ।

कस्ता महिलालाई पोष्टपार्टम डिप्रेशनको बढी खतरा हुने संभावना रहन्छ ?

विशेषगरी यो समयमा महिलाको शरीरमा हर्मोनको परिवर्तन भारी मात्रामा हुने हुनाले हर्मोनको अवस्था सामान्य नहुदासम्म जो कोही सुत्केरी महिलालाई केही समयको लागि समस्या आउन सक्छ ।

तर बिस्तारै हर्मोनको सन्तुलन हुँदै गएपछि सामान्य अवस्थामा फर्किन्छन् ।

निम्न अवस्था भएको खण्डमा सुत्केरी महिलालाई बढी खतरा हुने संभावना रहन्छ ।

त्यसैले समयमै उचित रेखदेखको आवश्यकता पर्छ ।

-पहिलो गर्भको समय वा गर्भ हुनुभन्दा पनि अघि डिप्रेशन भएको थियो भने ।

-परिवारका कुनै सदस्यलाई डिप्रेशन वा कुनै पनि मुड डिस्अर्डर सम्बन्धी समस्या थियो वा छ भने ।

-गर्भावस्थामा कुनै रोग लागेको थियो भने ।

-बच्चामा कुनै स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्या देखिएमा ।

-जुम्ल्याहा, तिम्ल्याहा बच्चा जन्मेर स्याहार गर्ने समस्या आएमा ।

-घर परिवार वा श्रीमान श्रीमती बिच सम्बन्ध राम्रो नभएमा ।

-नचाहेको वा योजना बिनाको गर्भ रहेमा ।

-विशेषगरी पोष्टपार्टम डिप्रेशन पहिलो पटक आमा बन्ने महिलालाई हुने गरे पनि पहिलो पटक बच्चा

-जन्माउदा परिवारमा आर्थिक समस्या आइपरेको वा आफ्नो काम छुटेको थियो भने दोस्रो पटक त्यसको असरले मनमा तनाव पैदा गर्न सक्छ । तनावको कारण डिप्रेशन हुन सक्छ ।

यसले पार्ने असर

पोष्टपार्टम डिप्रेशनको असर मुख्य त बच्चाको आमालाई नै पर्छ । यसको कारणले आमाको स्वास्थ्य अवस्था बिग्रन्छ ।

उपचार नपाएमा यसको असर लामो समयसम्म रहन सक्छ । यो समस्या डिप्रेशनकै अवस्थामा नरहेर अन्य डिस्अर्डरको रुपमा देखा पर्न पनि सक्छ ।

आमाको डिप्रेशनको असर बच्चामाथि प्रत्यक्ष पर्छ । बच्चामा व्यवहारिक तथा संवेगात्मक समस्या देखिन सक्छ ।

बच्चा धेरै रोइरहने हुन सक्छ । उसमा खाने, सुत्ने समस्या आउन सक्छ । बच्चाको बोलीको विकास पनि ढिलो हुन्छ ।

त्यसैले समयमै रोगको पहिचान गर्न सकेमा उपचार गर्न सजिलो हुन्छ । बिरामी आफैँले आफूलाई के भैरहेको छ भन्ने कुरामा अनभिज्ञ हुन्छ ।

यस्तो अवस्थामा परिवारका सदस्यले सहयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । सबैको शरीर एकनाशको हुँदैन ।

महिलाले बच्चा जन्माउनु सामान्य कुरा हो तर यही सामान्य कुरा हरेक महिलाको लागि सामान्य नहुन सक्छ ।

पहिलो पटक आमा बन्ने सात जना महिलामध्ये एउटी महिलालाई यो समस्या देखिने गरेको अध्ययनले देखाउँछ । त्यो एउटी महिला आफ्नै घरकी छोरी बुहारी पनि हुन सक्छे ।

यस विषयमा गम्भीर हुनु आवश्यक छ । यसैले लक्षण देखिएमा तुरुन्त विशेषज्ञसँग परामर्श लिई सोही अनुरुप कार्य गर्न आवश्यक हुन्छ ।

(लेखक आचार्य मनोपरामर्श दाता हुन् । साथै सारथि फाउण्डेशन नेपालका अध्यक्ष हुन्) acharyamla@gmail.com

भर्खरै